სამოქალაქო საზოგადოების სფეროს წარმომადგენელთა ბლოგი 5 | ქალ მომხმარებელთა უფლებების და განათლების კვლევა იმერეთის რეგიონში
ავტორი: მარიკა ვაჭარაძე, ორგანიზაცია „ნათელი მომავალი“
დემოკრატიულ სახელმწიფოებში მომხმარებელთა უფლებების დაცვა ერთ-ერთ ძირითად სოციალურ და სამართლებრივ პრიორიტეტს წარმოადგენს. ევროკავშირის შესაბამისი დირექტივები ხაზს უსვამს მომხმარებლის ინფორმირების, განათლებისა და დაცვის ინსტიტუციური გარანტიების მნიშვნელობას. მომხმარებლის ინტერესების დაცვა, ბაზარზე სამართლიანი კონკურენციის უზრუნველყოფა და მოქალაქეთა სამართლებრივი ცნობიერების ამაღლება ის კომპონენტებია, რომლებიც უზრუნველყოფს უსაფრთხო და ხარისხიანი პროდუქტის მოხმარებას. საქართველოში, ქალ მომხმარებელთა ცნობიერების საკვლევად გამოკითხვა ჩატარდა იმერეთში 220 მომხმარებელ ქალთან. ამ ბლოგში წარმოდგენილია ამ გამოკითხვის ძირითადი მიგნებები.
სურსათის და პროდუქტის არჩევის კრიტერიუმები
შედეგები აჩვენებს, რომ კვლევაში მონაწილე ქალებიდან (220 რესპოდენტი) პროდუქტს ყოველდღიურად – 47%, ხოლო კვირაში რანდენჯერმე 45% ყიდულობს, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ მომხმარებლებისთვის სასურსათო პროდუქტის შეძენა აუცილებელია და ყოველდღიურ საჭიროებას წარმოადგენს.
ქალი მომხმარებლები სურსათის სარეალიზაციო ობიექტს შემდეგი სამი ძირითადი კრიტერიუმით არჩევენ: ადგილმდებარეობა, რამდენად ახლოსაა საცხოვრებელ სახლთან – 66%, პროდუქტის ფასი (შეძენა იმ ლოკაციაზე, სადაც უფრო იაფია) – 62% და პროდუქციის მაღალი ხარისხი – 52%. სასურსათო პროდუქციის მრავალფეროვნებას გამოკითხულთა 28% ანიჭებს უპირატესობას, ხოლო გამყიდველის/მეპატრონის ნდობას -10% (დიაგრამა 1).
დიაგრამა 1.
რაც შეეხება სურსათის შერჩევის კრიტერიუმებს, რესპონდენტებმა დაასახელეს: ვარგისიანობის ვადა (72%), პროდუქციის/სურსათის ფასი (63%), და სურსათის შენახვის/რეალიზაციის პირობები, როგორიცაა ჰიგიენა და ტემპერატურა (51%). ამ სამი ძირითადი კრიტერიუმის გარდა, რესპონდენტებმა დაასახელეს სურსათის ხარისხი (34%), პროდუქტის შემადგენლობა (27%) და სურსათის მწარმოებელი ქვეყანა (21%) (დიაგრამა 2).
დიაგრამა 2.
ინფორმაციის მიღების არხები და ხელმისაწვდომობა
კვლევის ფარგლებში, რესპონდენტებს ვკითხეთ სურსათის მაკონტროლებელი უწყებების შესახებ. გამოკითხულთა უმრავლესობას სმენია სურსათის ეროვნული სააგენტოს შესახებ (98%). ასევე, გაუგია საქართველოს კანონმდებლობის შესახებ, რომელიც სურსათის უვნებლობას უკავშირდება (80%). თუმცა, გაცილებით დაბალია ინფორმირებულობა კონკურენციისა და მომხმარებლის დაცვის სააგენტოს შესახებ (58%).
სურსათის უვნებლობის მოთხოვნებთან დაკავშირებული ინფორმაციის მიღების ძირითად წყაროდ მოქალაქეები მედიას (ტელევიზია, რადიო, გაზეთი და ონლაინ მედია) ასახელებენ (60%). გარდა ამისა, გამოკითხულთა მნიშვნელოვანი ნაწილი (38%), ინფორმაციის მისაღებად საჯარო და სახელმწიფო უწყებების ოფიციალურ ვებსაიტებსა და სოციალურ ქსელებს იყენებს. ეს შედეგი მიუთითებს, რომ სახელმწიფო სტრუქტურების მიერ წარმოებული კომუნიკაცია საზოგადოების ნაწილამდე აღწევს, თუმცა, მისი მასშტაბი და ეფექტიანობა მედიის გავლენასთან შედარებით დაბალია. დაახლოებით მესამედი (34%) ინფორმაციის წყაროდ არასამთავრობო ორგანიზაციების რესურსებს ასახელებს. ეს მონაცემი აჩვენებს, რომ სამოქალაქო სექტორის პოტენციალი მომხმარებელთა განათლებისა და ცნობიერების ამაღლებაში საკმარისად არ არის გამოყენებული (დიაგრამა 3).
დიაგრამა 3.
დარღვევებზე რეაგირების პრაქტიკა და პასუხისმგებლობის აღქმა
აღსანიშნავია, რომ კითხვაზე „გქონიათ თუ არა შემთხვევა, რომ შეგიძენიათ ვადაგასული პროდუქტი ბოლო ერთი წლის განმავლობაში?“ გამოკითხულთა ერთი მესამედი (33%) დადებითად პასუხობს. ხოლო შეკითხვაზე, თუ როგორი იყო რეაგირება ვადაგასული პროდუქტის შეძენის შემთხვევაში, რესპონდენტთა 42%-მა აღნიშნა, რომ დააბრუნა პროდუქტი მაღაზიაში და მიიღო ანაზღაურება ან გადაუცვალეს ახალ პროდუქტში. თორმეტი პროცენტი აღნიშნავს, რომ არანაირი რეაგირება არ ჰქონია, ხოლო 11%-მა ინფორმაცია ოჯახის წევრებს, მეგობრებსა და ახლობლებს გაუზიარა. სურსათის ეროვნულ სააგენტოს მხოლოდ 6% დაუკავშირდა, ხოლო კონკურენციისა და მომხმარებელთა უფლებების დაცვის სააგენტოს – მხოლოდ 2% (დიაგრამა 4).
დიაგრამა 4.
თუმცა, ეს არ ნიშნავს, რომ მომხმარებლებმა არ იციან საკუთარი პასუხისმგებლობის შესახებ ან არ აქვთ ინფორმაცია იმ უწყებაზე, რომელსაც უნდა მიმართონ დარღვევის აღმოჩენის შემთხვევაში. გამოკითხულთა 88% თვლის, რომ დარღვევის შემთხვევაში, მომხმარებლის პასუხისმგებლობაა, მიმართოს სურსათის ეროვნულ სააგენტოს.
მომავალი ნაბიჯები
შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ მომხმარებელთა დაცვის სისტემაში მოქალაქეობრივი აქტიურობა დაბალია იმის გამო, რომ ისინი ნაკლებად ენდობიან მომხმარებელთა უფლებების დაცვის სამართლებრივ მექანიზმებს. ნდობის დეფიციტი ქმნის თვითშეზღუდვის მექანიზმს – მოქალაქეები თავს არიდებენ ოფიციალურ ინსტიტუტებს, რის შედეგადაც სახელმწიფო რეაგირება ვერ ხერხდება. ამგვარი სიტუაცია ართულებს სამართლებრივი მექანიზმების მუშაობას და ამცირებს სამართლიანი ბაზრის ფუნქციონირების შესაძლებლობას.
აღნიშნული ტენდენციები მიგვანიშნებს სისტემურ გამოწვევებზე, რომლებიც მოითხოვს მიზნობრივ, საინფორმაციო და საგანმანათლებლო ინტერვენციებს. მომხმარებელთა უფლებების დაცვის პოლიტიკა უნდა გადავიდეს ფორმალური სტანდარტებიდან რეალურ, ეფექტურ და მოქალაქეზე ორიენტირებულ მექანიზმებზე. ყურადღება უნდა მიექცეს ქალთა ცნობიერებისა და ნდობის გაძლიერებას, რადგან მათი ჩართულობა ბაზრის გამჭვირვალობისა და სამართლიანი ეკონომიკური გარემოს ერთ-ერთ მთავარ წინაპირობას წარმოადგენს.
კვლევის შესახებ
აღნიშნული კვლევა ჩატარდა CRRC-საქართველოს და გაეროს ქალთა ორგანიზაციის ერთობლივი ინიციატივის ფარგლებში, რომელიც სამოქალაქო საზოგადოების კვლევის უნარების გაძლიერებას ისახავდა მიზნად. კვლევა ორგანიზაციის – „ნათელი მომავალი“ – წარმომადგენელმა მარიკა ვაჭარაძემ 2025 წლის აგვისტოში ჩაატარა. კვლევის ფარგლებში 220 ქალი მომხმარებელი გამოიკითხა იმერეთის რეგიონში.
ბლოგში გამოთქმული მოსაზრებები ეკუთვნის მხოლოდ მის ავტორებს და შესაძლოა, არ გამოხატავდეს გაეროს ქალთა ორგანიზაციის ან CRRC-საქართველოს ოფიციალურ პოზიციას.
